Vì sao trại giữ lại tổ yếu thay vì loại bỏ – Trảng Bàng

Đi một vòng trại ong dú ở Trảng Bàng vào cuối mùa khô, người tới xem hay để ý mấy thùng đứng lẻ ở rìa: cửa tổ thưa, vài con ong ra vào lững thững, không thấy cảnh tấp nập như các thùng bên cạnh. Câu hỏi quen thuộc là sao không dọn đi cho gọn, đỡ tốn chỗ, đỡ tốn công.

Trả lời ngắn: một tổ yếu là một câu hỏi chưa có lời giải. Bỏ nó đi là bỏ luôn câu trả lời. Ở đất Tây Ninh nắng gắt, mùa khô kéo dài, phần lớn tổ yếu không phải do đàn kém mà do người nuôi đặt sai chỗ hoặc làm sai mùa. Hiểu ra điều đó thì cả trại được lợi, không riêng gì cái thùng đó.

Mùa khô Tây Ninh làm đàn hụt sức ra sao

Từ khoảng tháng Mười hai tới tháng Tư, miền Đông Nam Bộ gần như không mưa. Vườn cao su thay lá, cỏ dại cháy vàng, nguồn hoa quanh Trảng Bàng thu hẹp lại vào mấy loại cây trồng có tưới. Cùng lúc đó, nắng buổi chiều chiếu xiên rất gắt. Một thùng gỗ hướng về phía tây, không có tán che, có thể nóng hầm hập suốt mấy tiếng sau trưa.

Ong dú phải dồn sức quạt mát, chở nước, không còn bao nhiêu quân đi kiếm phấn mật. Đàn không chết ngay, nhưng teo dần. Đến khi mưa về thì thùng đó đã thành tổ yếu, trong khi thùng cách vài mét, đặt dưới tán cây, vẫn khoẻ. Nhìn bên ngoài người ta dễ nghĩ đàn này giống xấu, thật ra là chỗ đứng xấu.

Đọc tổ yếu qua cửa tổ trước khi mở thùng

Mở thùng ong dú nhiều lần là làm đàn yếu thêm, vì nó phải sửa lại lớp sáp và keo bịt kín. Nên trại thường đọc từ bên ngoài trước, mỗi lần một vài phút, vào khoảng giữa buổi sáng khi ong hoạt động rõ nhất.

Cách trại nuôi lại một tổ yếu

1. Che nắng chiều trước tiên. Một tấm mái lá hoặc tôn cách nhiệt đặt nhô về phía tây là đủ đổi khác. Nếu không che được thì dời thùng vào dưới tán cây, chọn chỗ có nắng sớm, râm chiều.
2. Cắt đường cho kiến. Phát cỏ quanh chân giá, kê chân vào chén nước hoặc quấn vật cản dính quanh trụ; kiểm lại ngay sau mỗi trận mưa lớn.
3. Thu nhỏ cửa tổ. Đàn thưa giữ cửa không xuể; miệng ống hẹp lại giúp nó tự vệ trước kiến và ruồi.
4. Để yên. Không mở thùng, không chia mật, không chuyển qua chuyển lại. Ghi ngày đổi chỗ để biết đã chờ bao lâu.
5. Chờ qua một mùa hoa. Ong dú hồi chậm. Đánh giá lại khi mùa mưa đã ổn định và cây quanh vườn ra hoa trở lại.

Muốn biết thêm vườn quanh trại có những cây gì cho ong theo từng tháng, xem chuyên mục Mùa hoa Đông Nam Bộ.

Tổ yếu là bãi thử của cả trại

Mỗi lần muốn đổi cách làm, trại thử trên tổ yếu trước: một kiểu giá đỡ mới, một tấm che kiểu khác, một cách chống kiến chưa quen. Lý do đơn giản: nếu cách mới hỏng, cái mất là một đàn vốn đã đuối. Nếu cách mới tốt, thì tổ yếu khá lên rõ hơn hẳn tổ khoẻ, nhìn là biết ngay có tác dụng.

Thử trên tổ khoẻ thì ngược lại: đàn khoẻ chịu đựng giỏi nên cách dở cũng chưa lộ ra, mà lỡ hỏng thì mất thật. Người nuôi vì vậy thường không dám thử tới nơi, và cái mới không bao giờ được kiểm cho rõ.

Khi nào mới thật sự thôi giữ

Giữ không có nghĩa là giữ mãi. Trại chỉ thôi giữ một tổ khi đã che, đã dời, đã chờ đủ một mùa mà đàn vẫn đi xuống, và khi mở ra thấy không còn ong non, không còn dấu hiệu có chúa. Lúc đó số ong thợ còn lại được ghép về một đàn khoẻ gần đó, phần sáp và keo sạch được giữ lại dùng cho việc khác. Không có gì phải bỏ phí.

Những ai muốn tự nhân đàn thì nên đọc thêm chuyên mục Nhân đàn & tách đàn, vì tổ yếu nhiều khi chính là hậu quả của một lần tách quá tay.

Bắt đầu đúng thì ít gặp tổ yếu hơn

Phần lớn những tổ yếu người mới gặp đều bắt nguồn từ ngày đầu: mua tổ không rõ đã tách bao lâu, chở xa giữa trưa nắng, đặt thùng ở chỗ tiện cho người chứ không tiện cho ong. Nếu đang tính nuôi ở Tây Ninh hay các tỉnh miền Đông, nên chọn tổ giống đã ổn định ở chính khí hậu này và hỏi kỹ cách đặt thùng trước khi mang về.

Trại Ong Quý ở Trảng Bàng có tổ ong dú giống, mật ong dú và mấy món làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật; xem tại ongquy.com. Ai muốn tận mắt thấy cách che nắng, chống kiến ngoài vườn thì có thể ghé tour tham quan và học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp