Ong dú tháng 12–1 ở Trảng Bàng: vượt qua khoảng trống hoa và lạnh

Tháng 12 và tháng 1 là quãng thời gian khó khăn nhất trong năm khi nuôi ong dú ở Trảng Bàng, Tây Ninh. Lúc này, cao su bắt đầu rụng lá để chuẩn bị cho mùa khô, các thực bì quanh vườn bị dọn dẹp sau vụ lúa, và hoa dại ven ruộng cũng tàn lụi. Đàn ong cần sự chăm sóc đặc biệt để không suy yếu hoặc chết đói. Mình nuôi ở đây hơn mười năm, qua những năm đó mới hiểu rõ cách vượt qua giai đoạn này.

Tình hình hoa và nguồn sữa tháng 12–1

Từ cuối tháng 11, cao su ở Trảng Bàng bắt đầu rụng lá hoàn toàn. Đây là cây chủ lực cho mật trong vùng, nhưng vào thời điểm này nó không cho hoa nữa. Cây điều đã kết thúc vụ hoa từ tháng 10–11, nên tháng 12 và 1 không còn mật từ nguồn này. Tràm vẫn có hoa nhưng rất ít, chỉ ở những cây còn nước tốt. Hoa dại ven ruộng gần như biến mất vì người dân đã cắt cỏ, làm sạch ruộng để chuẩn bị xuân canh. Điều này khiến bán kính kiếm ăn 300–500 mét của ong dú trở nên vô ích.

Mình thường thấy đàn ong trong giai đoạn này giảm hoạt động, bay ra ít hơn, chỉ bay vào buổi chiều khi có nắng ấm. Nếu không có dự trữ mật đủ từ những tháng trước, đàn sẽ bắt đầu ăn phải phôi con và các dự trữ khác, gây suy yếu đàn vào đúng lúc cần chuẩn bị cho mùa xuân.

Dự trữ mật và cách quản lý

Trước tháng 12, mình luôn đảm bảo mỗi tổ ong dú giữ lại khoảng 0,5 lít mật tối thiểu. Với đàn vài chục nghìn con, lượng mật này vừa đủ để sống qua hai tháng khó nhất. Mình không nên thu mật quá sạch vào tháng 10–11 vì lý do này. Cách tốt nhất là hút mật từ các bọng sáp ngoài cùng, để lại những bọng gần lõi đàn để ong tự dùng.

Nếu tổ mất mật sớm do dịch bệnh hoặc chia tổ, mình sẽ bổ sung bằng mật ong dú từ tổ khác hoặc mật ong mật thông thường (không phải mật tràm hay mật đặc biệt, vì ong dú ở vùng này quen với mật từ các loại hoa địa phương). Cách bổ sung là cho mật vào bọng sáp nhân tạo hoặc để vào cốc nhỏ gần lõi để ong tự ăn.

Nước và thức ăn bổ sung

Nước là yếu tố quan trọng bằng mật vào mùa khó. Mình đặt bát nước có cát hoặc lá chặn ở gần tổ, thay nước hàng ngày để tươi. Ong dú bay lạnh kém, nên mình để nước ở chỗ ấm nhất trong vườn, gần những cây che nắng nhưng còn nắng buổi sáng. Nếu trời lạnh kéo dài (dưới 15 độ C), ong sẽ không bay ra được, nên mình chuẩn bị nước bên trong tổ bằng cách để bọng nước nhỏ gần lõi.

Về thức ăn bổ sung, mình dùng bột phấn hoa hoặc bột ngô pha với mật theo tỷ lệ 1:1, tạo thành cục nhỏ để ong ăn. Điều này cung cấp protein cần thiết để nuôi ấu trùng (nếu đàn còn sản xuất) và giữ sức khỏe ong trưởng thành. Không nên dùng đường trắng thay thế vì ong dú ở vùng này chưa quen và tiêu hóa không tốt.

Kiểm tra đàn và xử lý bệnh tật

Mình kiểm tra tổ mỗi hai tuần một lần vào buổi chiều ấm nhất. Nhìn vào lỗ bay để thấy có ong bay ra không, có mùi lạ không, có dấu hiệu côn trùng xâm nhập không. Nếu thấy ong bay ra ít bất thường hoặc có mùi chua, có thể đàn bị nhiễm nấm hoặc vi khuẩn, cần xử lý bằng cách làm sạch tổ và thay lót mới.

Tháng 1 là lúc kiểm tra tình trạng của đàn trước khi bước vào tháng 2–3, khi cao su bắt đầu nảy lá và hoa dại mọc lại. Nếu đàn suy yếu quá, mình sẽ ghép nhỏ với tổ khác để tập trung sức, hoặc để yên cho đàn tự phục hồi khi hoa bắt đầu xuất hiện. Tuyệt đối không nên tách tổ vào thời kỳ này vì tỉ lệ sống rất thấp.